Skip to page content

Te Winika

Maori Translations

HE KUPU WHAKATAKI

Ki Ngaa Kaumoana o Neheraa, ki ngaa uri o Hine Ahu-One nana I Toro nga ara Moana o Mahora-nui-atea

I nga ra o mua ko Hawaiki te kainga tuuturu o tatou te iwi Maori. Ko Hawaiki-nui, Hawaiki-roa, Hawaiki-pamamao ngaa ingoa ka rangona i roto i nga whaikorero me nga karakia. Inaianei ko Ra'iatea te ingoa hou mo Hawaiki, ko Taha'a te ingoa hou mo Kuparu, ko Porapora te ingoa hou mo Wawau. I kune mai I Hawaiki te kune kai, te kune tangata.

I pohehe nga tangata i haere mai to tatou matua tupuna ki Aotearoa mai i nga momo waka i te hekenga ngatahi. Engari, inaianei i mohiotia nei tatou, ehara tenei te take, no te mea, he maha ke nga whakatupuranga no mua atu i tenaa te hekenga mai o nga waka.

E matatau ana nga Porinihia ki nga mahi whakatere ki runga I te Moana-nui-a-Kiwa. No tuawhakarere tenei ahuatanga me pewhea te whakawhiti atu ki tena moutere ki tera moutere. Haunga, ka ata mohio nga tupuna ki nga whetu, nga hau, nga riporipo o te moana era ahuatanga katoa.

Tuturu, ko nga waka haurua e kawea nei nga tupuna ki Aotearoa, ma nga rangahau e mohio nei matou.

Ko te taenga mai a Tainui waka ki Aotearoa e mohiotia ana ko nga rangatira i hautu te waka ko Hoturoa raua ko Rakataura. Ka u mai te waka o Tainui ki Whanagaparaoa te Tai Rawhiti o Te Ika a Maui. Mai i koora ka whakawhiti atu te waka ki Kawhia, Maketu. Mai i Maketu kawhakawhaanuitia e nga iwi o Tainui waka, araa, ko Waikato, ko Ngaati Maniapoto, ko Ngaati Raukawa, ko Hauraki me ngaa karangatanga hapuu huri noa. Ano hoki ko nga tupuna rongonui ko Whatihua, ko Turongo, ko Mahanga, ko Te Ihinga-a-Rangi, ko Maniapoto, ko Hotunui, ko Maru-tuuahu, ko Kahupeka ma. Kei roto i tenei whare ngaa poupou mo eenei tupuna.

NGAA KOORERO O TE WINIKA

Nga korero nehera o Te Winika.

He maha nga korero e pa ana ki te waka a Te Winika. Ko nga tohunga i hangaia e te waka nei i ahu mai te rakau i te Wao-nui-a-Tane, katahi whakairongia e nga tohunga te waka nei ki ngaa kawa, nga tikanga o Tainui.

Te Winika me Te Kingitanga.

Ko Te Puea e whakaarongia mo te oranga a te waka nei Te Winika. No te mea he waka taua te waka nei, i awhina atu te iwi o Waikato kei waenganui i nga Pakeha me nga Maori. Ka mutu te pakanga ka pakaru te waka nei ka tanumia ki te Puaha o Waikato. Mai taua wa ki tenei wa na Te Arikinui Te Atairangikaahu i takoha nei Te Winika ki Te Whare Taonga o Waikato hei whakaatu mai ki nga iwi katoa.

Nga korero o Te Winika

No reira e te iwi nau mai haere mai ki nga koorero o Te Winika, ka whakaatu mai nei ona atahua ki a koutou katoa. Aanei te mihi whanui ki a koutou, whakatau mai nei, Tena koutou katoa.

Te Kakano o Te Winika

I te tau 1836 ka tu tetehi Totara nui ki roto i te ngahere ki te rohe o Te Puaha o Waikato. Ka hangaia te Totara nei hei kaunaroa mo tetehi waka taua. Kei runga i tona mahunga he putiputi e tipua haere ana, ko te ingoa o teraa putiputi ko 'te winika'. He rite tonu te putiputi nei ki te ahua o te huia e mau ana nga Ariki o nga ra o mua.

Ko nga tohunga no Ngati Tipa (Tuakau), Ngati Maru (Hauraki), Ngati Mahanga (Tai Hauauru) i hanga nei te waka, na ratou ano i tapaina te ingoa Te Winika mo te waka taua.

No Aotearoa te putiputi nei, e whakaae ana Te Arikinui te ingoa te winika mo te putiputi nei. Ka puawai te putiputi i nga marama o Hakihea, o Kohitatea. He ma te tae o te putiputi, he whetu tona ahua, atu i teenaa he kakariki tona taringa, he waiporoporo tona korokoro.

Te Piringa o Te Winika

Ko nga waka taua e arai ana ki nga takiwa o Tainui waka mai rano. I te tau 1844 ko te iwi o Ngapuhi e uru atu ki te whawhai ki ngaa Pakeha kei roto i rohe o Tamaki Makaurau. Pataingia e te Kawana Kerei ki a Potatau Te Wherowhero hei awhina atu ki a ratou, engari kaore te whawhai e timata ana. Koira tetehi mahi a Te Winika i taua wa e hoe ana ki runga o nga moana o te Waitemata me te moana o Manukau. Whai muri o tenaa rua tekau nga tau, ka timata te pakanga nui ki nga whenua o Tainui waka.

Ko Potatau Te Wherowhero te Kingi tuatahi i piki ai ki runga ki te taumata o te Kiingitanga 1858, e ai ki nga korero he maha tonu ngaa waka taua e tae atu ki Ngaruawaahia hei whakanui te ra o Kingi Potatau. I te tau 1860 ko Kingi Tawhiao te Kingi tuarua, otira he maha nga raruraru kei waenganui i nga Pakeha me nga Maori i taua wa, no te mea ko te whenua nei te putake i whera ai.

Na Kawana Gore-Brown tenei korero, 20 o Hepetema 1859;

Tirohia ki ngaa korero Pakeha.

No reira ka timata te pakanga ki roto o Waikato, na te Kawana Kerei i tonohia nei e nga hoia te whakawhiti atu ki te awa o Mangatawhiri te 12 o Hurae, 1863 tata te kotahi tau tenei pakanga, heoi ano pupuri tonu nga mamae, nga aue e pa ana ki te riro whenua atu ki nga Pakeha. Te nuinga o nga waka taua kua ngaro atu ki te hoia Von Tempsky e mohiotia nei a Waikato Te Pakeha wawahi waka'. Na Von Tepmsky ano e wawahi te taurapa me te tauihu o te waka nei a Te Winika.

Ki runga i ngaa korero a te rangatira Waata Kukutai no Ngati Tipa, hoki atu Te Winika ki Te Puaha o Waikato tanumia kei konei tonu e huna ana.

anei ngetehi ingoa o nga waka taua e wawahi ana i te pakanga ki roto o Waikato 1864

Maramarua

Tawhitinui

Te Marei

Te Aparangi

Ngapuhoro

Te Atairehia

Te Toki a Tapiri (Kei roto i Te Whare Taonga o Tamaki inaianei)

Te Moengaroa o Te Winika

Ka mutu te pakanga ki roto o Waikato ka puta mai nga waka tiwai ki runga i nga awa o Waikato raua ko te awa o Waipa. Kei Te Paina ka whakatu ai he kaupapa ngahau e pa ana ki ngaa momo waka me nga mahi a rehia, ko te take ka puawai nga oranga mai i tena hapu, i tena iwi raanei. Ko Ngati Whatua i takoha nei a Taheretikitiki ki a Kingi Tawhiao i te tau 1892, 26 mita te roanga o te waka taua.

Te tau 1894 ko Mahuta te Kingi tuatoru, e kawe nei a Taheretikitiki i nga manuwhiri tuarangi mai i te wahi tu ai te tereina ki te marae o Waahi. I taua waa ko te Pirimia o Aotearoa ko Richard Seddon, i te tau 1898, te tau 1903 tae atu te Pirimia ki whera wahi.

Te tau 1912 ko Te Rata te Kingi tuawha na Te Puea e awhina atu ki a ia. Ka kimi haere a Te Puea ki nga moni putea hei awhina tona iwi ki nga momo huihui huri noa i te motu. Ko te take, ka tuu ai he marae ki Ngaruawahia mo nga iwi katoa, koina tona moemoea. Ka tuwhera te wharekai a Kimikimi i te tau 1923, te wharemoe a Pare Waikato i te tau 1927, ko te wharenui a Mahinarangi te tau 1929, ko te wharekai a Turongo te tau 1938.

Mai rano ka tanumia te kaunaroa o Te Winika ki Te Puaha o Waikato, moohiotia e te iwi ki reira i wheera ai taua taonga nei, whitu tekau ma toru nga tau te roanga ake i wheera ai.